Ουτοπία η “απόλυτη γνώση”

16.09.2011ΣΤΕΛΙΟΣ ΣΥΡΜΟΓΛΟΥ

Πόσοι από εμάς, αλήθεια, δεν έχουμε αισθανθεί δραπέτες στις νεκροπόλεις του παρόντος και στους διάπορους συμπαντικούς κόσμους του μέλλοντος;

Πόσοι από εμάς, άλλωστε, δεν έχουμε σκεφθεί: ότι στο αποτέλεσμα δεν μπορεί να υπάρχει τίποτε παραπάνω απ’ ό,τι υπάρχει στο αίτιο, γιατί αν αυτό συνέβαινε το επιπλέον θα προερχόταν απ’ το μηδέν. Εκ του μηδενός, όμως δεν παράγεται τίποτα.

Όταν μάλιστα η σκέψη μας (όποιο όνομα κι αν της δώσουμε δεν έχει καμιά σημασία) ή ακόμη και η αισθητική μας διαίσθηση ή αν θέλετε και αυτή επιπροσθέτως η αισθητική μας αντίληψη που μπορεί να περιχωρίσει και τις κατηγορίες του καθαρού ειδέναι δεν είναι σε θέση να φτάσει στη γνώριση, όχι κάποιου απόθετου πράγματος που βρίσκεται πέρα από την αλήθεια, αλλά ούτε κάποιου απτού αντικειμένου του κόσμου τούτου, πως είναι δυνατόν ένας άνθρωπος μικρός ή μέγας να συλλάβει με τη σκέψη του τα τεκταινόμενα σ’ ένα παιχνίδι του κόσμου, που δεν ξέρει τους κανόνες του, τους συμπαίκτες και τους χώρους που παίζεται;

Αν το μέχρι τώρα γνωστό Απόλυτο που περιλαμβάνει την τριάδα Φύση, Θεός, Άνθρωπος είναι νεκρό ή περνάει «στη φάση του τέλους του», ποιο πράγμα θα το υποκαταστήσει; Γιατί αν απ’ την παραπάνω τριάδα μόνο η μια μονάδα, δηλαδή ο άνθρωπος είναι νεκρός, τότες το Απόλυτο δεν είναι μόνο νεκρό, αλλά δεν έχει νόημα ύπαρξης. Και αυτό γιατί ο μεν Θεός μπορεί να υπάρχει κατ’ εαυτόν, αλλά αυτό δεν θα το ξέρει παρά ο ίδιος, αφού η νεκρή ανθρώπινη σκέψη, όντας μηδενική δεν θα μπορεί να γνωρίζει την ύπαρξή του. Κι επειδή η Φύση στερείται σκέψης θα είναι μεν υπαρκτή, αλλά αυτό δεν θα το ξέρει κανείς. Έτσι το Απόλυτο είναι μηδέν χωρίς την ύπαρξη της ανθρώπινης σκέψης.

Γι’ αυτό «άνθρωπον είναι το παν». Αν τώρα η σκέψη του ατόμου «παίρνει τη σκυτάλη από την ευρωπαϊκή και σύγχρονη σκέψη» για να απλωθεί «στον πλανήτη Γη» και δεν εμφανίζεται πλέον σαν «μια σκέψη του δικού μας περιπλανώμενου άστρου» δεν σημαίνει ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια κοσμολογική σύλληψη που ανατρέπει τα μέχρι τώρα δεδομένα του φιλοσοφείν, έστω και αν μετονομάζουμε γνωστές θεωρίες, διαχωρίζουμε το στοχαστή απ’ τον φιλόσοφο και θεωρούμε τη φιλοσοφία νεκρή. Αφού λοιπόν «ο άνθρωπος είναι ο μεγάλος συμπαίκτης του παιγνιδιού του κόσμου» και χωρίς αυτόν οι άλλοι συμπαίκτες (Φύση και Θεός) δεν μπορούν να παίξουν κανένα παιχνίδι. Δεν μπορούμε να μιλάμε για παιχνίδι του κόσμου, αλλά μόνο για παιχνίδι του ανθρώπου μέσα στον κόσμο. Αυτό σημαίνει ότι χωρίς ανθρωποκεντρισμό δεν μπορούμε να κάνουμε καμιά σκέψη, αφού η σκέψη εκπορεύεται απ’ τον άνθρωπο, ενοικεί σ’ αυτόν και επιστρέφει σαν γνώση στην ίδια πηγή.

Γι’ αυτό η «απόλυτη γνώση» που θα περιέχει τα πάντα, όντας σφαιρική καθ θα καταλήγει «σε ένα είδος σοφίας» είναι μια ουτοπία. Κι αυτό γιατί η σκέψη (συμπαντική ή μη) είναι πεπερασμένη. Το πεπερασμένο δεν μπορεί απ’ τη φύση του να γίνει ποτέ Απόλυτο. Άρα η Απόλυτη γνώση είναι ανέφικτη. Απ’ τη στιγμή που η σκέψη προσπαθεί να καταλάβει (δεν έχει σημασία πιο πράγμα) θηρεύει, άρα φιλοσοφεί. Δεν μπορεί επομένως να είναι μεταφιλοσοφική.

Και αφού δεν είναι καθαρά ερωτηματική, μπορεί να είναι καθαρά αποθετική, μεταφυσική, αποφατική και άρα μεσσιανική ή αποκαλυπτική. Μόνο που εδώ δεν μπορεί να διακρίνει κανένας το πού βρίσκεται το καινούργιο αυτής της σκέψης. Το σοβαρό και το ασήμαντο, το τραγικό και το κωμικό, το αποκαλυπτικό και το γνωσιολογικό, το ενταύθα και το εκείθεν, το εντεύθεν και το επέκεινα, η μονάδα και η δυάδα, το μηδέν και το άπειρο, ο χρόνος και ο θάνατος, η γένεση και το τέλος, βρίσκονται μέσα στο παιχνίδι του ανθρώπου που είναι «το κυκλικό επαναληπτικό». Άρα και η σκέψη ανακυκλώνεται χωρίς να μπορεί να δώσει κάτι το πρωτόγνωρο, το πέραν αυτών που μέχρι σήμερα είχε συλλάβει. Η καινούργια σκέψη ενός σημερινού φιλοσόφου δεν διαφοροποιείται απ’ την παλιά σκέψη άλλων στοχαστών και φιλοσόφων. Μπορεί να περιχωρεί συγκριτικά ερανίσματα διαφόρων φιλοσοφικών θεωριών, θεοσοφικές δοξασίες ανατολικών λαών, θέσεις γνωστικών συστημάτων, νεοπλατωνικά και κυρίως πλατωνικά στοιχεία, μυστικές αποχρώσεις της Ανατολής ή και θέσεις του γερμανικού μηδενισμού.

Ένας σύγχρονος φιλόσοφος δεν αποκλείεται να τραμπαλίζεται ανάμεσα στην ηδονοθηρία και του, μετά τα φυσικά, μυστικισμού. Μπορεί να αγαπά την ηδονή που συνδέεται με την απόλαυση, πάντοτε μέσω των αισθήσεων, και να περιπλανάται εραστής των ωραίων πραγμάτων στους αρχαίους δρόμους που οργώσανε κυριολεκτικά οι αρχαίοι περιπατητικοί. Ταυτόχρονα, όμως, «ενώ όλα περνούν από το αισθητό», ο εν λόγω φιλόσοφος περνάει στον πλεονασμό, που είναι «η μετάβασις εις άλλον γένος» για να φτάσει στους χώρους των «ανυποψίαστων δυνατοτήτων». Η μετάβαση αυτή δεν έχει καμιά σχέση ούτε με το στοχασμό, ούτε με το συλλογισμό και δεν γίνεται ούτε με την «επαγωγή» ή «απαγωγή», ούτε με την «υπεραγωγή», αλλά με το διαλογισμό και την έλλαμψη. Έτσι η περιπλανώμενη σκέψη του μεταξύ του αισθητού και του υπεραισθητού και μεταξύ εντεύθεν και υπέρνεικα δεν είναι «άτυπη», ούτε «έμψυχη». Είναι απλώς η ανθρώπινη σκέψη που καμιά «οντολογική παρακμή» δεν τη μεταμορφώνει και κανένα «ένστικτο θανάτου», σε ύφεση ή έξαρση ευρισκόμενο, δεν είναι σε θέση να της προσδώσει άλλη διάσταση και άλλου είδους δύναμη. Μπορούμε για λόγους ιστορικούς να μιλάμε για μετα-μαρξισμό, μετά-οντολογία, μετά-φιλοσοφία ή για νέο-θετικισμό ή νέο-πλατωνισμό. Δεν μπορούμε, όμως να μιλάμε «για ένα νέο τύπο σκέψης».

Η σκέψη ή είναι σκέψη ή δεν είναι. Μέσον ή τρίτον αποκλείεται. Εφόσον στον άνθρωπο δεν έχει επέλθει καμία βιολογική αλλαγή, γιατί θα πρέπει η σκέψη να λειτουργεί διαφορετικά απ’ ό,τι μέχρι τώρα; Εκείνο που πράγματι αλλάζει δεν είναι η σκέψη, αλλά η γνώση. Έτσι έχουμε προσθήκη γνώσεων πάνω στις υπάρχουσες. Αυτή μας, όμως, η γνωσιολογία δεν μπορεί ποτέ να γίνει παντεποπτεία, δηλαδή σφαιρική γνώση. Κι αυτό γιατί η σκέψη που την παράγει είναι πεπερασμένη με αρχή και τέλος.

Η παντογνωσία προϋποθέτει απειρότητα και αιωνιότητα. Το ότι ο άνθρωπος «δεν μπορεί να παραβρεθεί στη γέννεσή του, και στο θάνατό του» δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να ρωτήσει για την αρχή του κόσμου, την ύπαρξη ή την προϋπαρξή του και τον επερχόμενο θάνατό του. Κι αν ακόμη κανένα φιλοσοφικό σύστημα δεν μπορεί να δώσει απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά, αυτό δεν σημαίνει ότι η φιλοσοφία δεν έχει λόγο ύπαρξης.

Αν η φιλοσοφική σκέψη μετονομασθεί σε στοχασμό και θέσει τα ίδια ή και άλλα ερωτήματα με τον ίδιο ή τον άλλο τρόπο, θα αλλάξει τίποτα στο αποτέλεσμα; Και βέβαια όχι. Υπάρχουν ερωτήματα που η Επιστήμη αφήνει αναπάντητα. Θα την καταργήσουμε, επειδή δεν μπορεί να μετατραπεί σε παντογνωστικό σύστημα; Θα πρέπει να λειτουργούμε κάτω από την επίδραση του μηδενιστικού συνδρόμου;

Του ίδιου αρθρογράφου:


10.05.2012	Η πίστη στις αρχές	ΚΟΙΝΩΝΙΑ

20.04.2012	Οι συγκρούσεις...	ΚΟΙΝΩΝΙΑ

11.04.2012	Το χαρμόσυνο άγγελμα και το ανθρώπινο πρόσωπο	ΚΟΙΝΩΝΙΑ

09.04.2012	Η σιωπούσα θεολογία	ΚΟΙΝΩΝΙΑ

02.04.2012	Η προέλευση της γνώσης	ΚΟΙΝΩΝΙΑ